บทที่ 3: ความเสื่อมทรามอย่างสิ้นเชิง

เมื่อเราพูดถึงความเสื่อมทรามของมนุษย์ เราหมายถึงสภาพธรรมชาติของมนุษย์ที่ถูกแยกออกจากพระคุณของพระเจ้าที่พระองค์ทรงประทานให้เพื่อยับยั้งหรือเปลี่ยนแปลงมนุษย์

ความเสื่อมทรามอย่างสิ้นเชิงทุกด้านของมนุษย์นั้นเห็นได้ชัดเจนว่า มนุษย์ไม่ใช่จะทำความชั่วให้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ตลอดเวลา ไม่ต้องสงสัยเลยว่ามนุษย์นั้นมีความสามารถที่จะทำความชั่วต่อเพื่อนมนุษย์ด้วยกันได้มากกว่าที่เขาทำอยู่ แม้มนุษย์จะยับยั้งตัวเองไม่ทำความชั่วและพยายามทำความดี แต่หากแรงจูงใจนั้นไม่ได้มาจากการยอมจำนนต่อพระเจ้าด้วยความยินดี เช่นนั้นแล้ว แม้แต่ “คุณความดี” ของเขา ก็ยังเป็นความชั่วในสายพระเนตของพระเจ้า โรม 14:23 กล่าวไว้ว่า “การกระทำใดๆ ที่ไม่ได้เกิดจากความเชื่อก็เป็นบาปทั้งสิ้น” 1 นี่เป็นข้อกล่าวหาที่ร้ายแรงของ “คุณความดี” โดยทั่วไปของมนุษย์ที่ไม่ได้หลั่งไหลออกมาจากหัวใจที่ถ่อมลงยอมพึ่งพาพระคุณของพระเจ้า

ตัวอย่างหนึ่งที่อาจทำให้ข้อกล่าวหาที่ร้ายแรงเกี่ยวกับ “คุณความดี” ของมนุษย์นั้นชัดเจนมากยิ่งขึ้นก็คือ สมมติว่าคุณเป็นพ่อและมีลูกชายที่กำลังเป็นวัยรุ่น คุณเตือนเขาให้ล้างรถก่อนที่จะขับพาเพื่อนไปดูบาสเก็ตบอลคืนนี้ ซึ่งก่อนหน้านี้ลูกชายของคุณก็ตอบตกลงและเห็นด้วยที่จะทำเช่นนั้น แต่ทีหลังเขากลับโกรธและบอกว่าไม่อยากทำ คุณจึงพูดด้วยความอ่อนโยนแต่หนักแน่นย้ำเตือนเขาถึงสิ่งที่เขาได้รับปากเอาไว้และบอกว่านั่นคือสิ่งที่คุณคาดหวัง แต่ไม่ว่าจะอย่างไรลูกชายของคุณก็ยืนกรานว่าจะไม่ล้าง คุณจึงบอกว่า ถ้าลูกจะเอารถไปใช้คืนนี้ ลูกต้องล้างรถก่อนเพราะนั่นคือสิ่งที่ลูกรับปากไว้แล้วว่าจะทำ เขาจึงโกรธและเดินกระแทกเท้าออกจากห้องไป และในเวลาต่อมาคุณก็เห็นเขากำลังล้างรถ แต่เขาไม่ได้ทำเพราะเขารักคุณหรือเพราะเขาอยากถวายเกียรติแด่พระคริสต์โดยการเชื่อฟังพ่อของตัวเอง เขาล้างรถเพราะเขาอยากไปดูบาสเก็ตบอลกับเพื่อน นี่ต่างหากที่ควบคุม “การเชื่อฟัง” ของเขา ผมใส่เครื่องหมายอัญประกาศให้กับคำว่า “เชื่อฟัง” เพราะมันเป็นการกระทำภายนอกเท่านั้น แต่ภายในใจของเขามีแรงจูงใจที่ผิด นี่คือสิ่งที่ผมหมายถึงเมื่อผมกล่าวว่า “คุณความดี” ของมนุษย์นั้นเสื่อมทรามอย่างสิ้นเชิง หากการประพฤตินั้นไม่ได้ทำออกมาจากหัวใจที่รักพระบิดาผู้ทรงสถิตอยู่บนฟ้าสวรรค์ ถึงแม้การกระทำนั้นจะสอดคล้องและเป็นไปตามบรรทัดฐานของพระคัมภีร์ก็ตาม

มนุษย์จะไม่มีวันสังเกตเห็นสภาพจิตใจอันเลวร้ายของมนุษย์ด้วยกันเองได้ การที่ลูกชายของคุณจะขับรถพาเพื่อนไปดูการแข่งบาสเก็ตบอล นั่นคือ “ความใจดี” ซึ่งเพื่อน ๆ ของเขาได้รับและได้ประโยชน์จากสิ่งนั้น ฉะนั้น เราจึงไม่สามารถวัดความชั่วร้ายของมนุษย์ได้จากการที่เขาทำสิ่งไม่ดีกับคนอื่นเท่านั้น โรม 14:23 ทำให้เราเห็นชัดเจนว่า ความเสื่อมทรามหรือความเลวทราม คือ สภาพของเราในความสัมพันธ์กับพระเจ้าเป็นหลัก และรองลงมาคือความสัมพันธ์กับเพื่อนมนุษย์ หากเราไม่เริ่มต้นจากตรงนี้ เราก็จะไม่มีวันเข้าใจความเสื่อมทรามอย่างสิ้นเชิงของธรรมชาติของเราได้เลย

ความเสื่อมทรามอย่างสิ้นเชิงของมนุษย์นั้นมีทั้งหมดอย่างน้อยสี่ด้านด้วยกัน

1. การกบฏของเราต่อพระเจ้านั้นเป็นไปอย่างสิ้นเชิง

หากปราศจากพระคุณของพระเจ้า เราก็จะไม่มีความชื่นชมยินดีในความบริสุทธิ์ของพระเจ้า และจะไม่มีความปีติยินดีในการยอมจำนนเชื่อฟังต่อสิทธิอำนาจสูงสุดของพระองค์เลย

แน่นอน มนุษย์ที่เสื่อมทรามอย่างสิ้นเชิงสามารถเป็นคนเคร่งศาสนาและเป็นคนใจบุญสุนทานมากได้ พวกเขาสามารถอธิษฐาน ให้ทาน และอดอาหารได้ ดังที่พระเยซูตรัสไว้ (มธ. 6:1-18) แต่หากการเคร่งศาสนาของพวกเขาไม่ได้มาจากหัวใจที่วางใจในพระคุณของพระเจ้าที่ทรงประทานให้อย่างเปล่า ๆ เหมือนอย่างเด็ก ๆ การเคร่งศาสนาของพวกเขานั้นก็เป็นการกบฏต่อต้านความชอบธรรมขององค์พระผู้สร้างของพวกเขา ศาสนาเป็นวิธีการสำคัญอย่างหนึ่งที่มนุษย์ใช้ในการปกปิดความไม่เต็มใจเพื่อปฏิเสธการพึ่งพาตนเองและฝากความหวังทั้งหมดไว้กับพระเมตตาของพระเจ้า (ลูกา 18:9-14; คส. 2:20-23)

การกบฏอย่างสิ้นเชิงของเรานั้นพบได้ใน โรม 3:9-11 และ 18 (THKJV) “เราได้ชี้แจงให้เห็นแล้วว่าทั้งพวกยิวและพวกกรีกต่างก็อยู่ใต้อำนาจบาป ตามที่พระคัมภีร์มีเขียนไว้ว่า ‘ไม่มีผู้ใดเป็นคนชอบธรรมสักคนเดียว ไม่มีเลย ไม่มีคนที่เข้าใจ ไม่มีคนที่แสวงหาพระเจ้า’… ในแววตาของพวกเขาไม่มีความเกรงกลัวพระเจ้า” การแสวงหาพระเจ้าใด ๆ ที่ถวายเกียรติแด่พระเจ้าเป็นของประทานจากพระเจ้า ซึ่งมันไม่ได้เกิดจากคุณงามความดีของเราเลย นี่เป็นภาพที่เปรียบเทียบให้เห็นถึงพระเมตตากรุณาของพระเจ้าที่ทรงมีชัยชนะเหนือการต่อต้านโดยกำเนิดของเราที่มีต่อพระองค์

มนุษย์ตามธรรมชาติแล้วไม่ได้แสวงหาพระเจ้าเลย มีเรื่องเล่าต่อ ๆ กันมาว่า ในสภาวะธรรมชาติของมนุษย์นั้นเป็นการแสวงหาพระเจ้าอย่างแท้จริง แน่นอนว่ามนุษย์แสวงหาพระเจ้า แต่มนุษย์ไม่ได้แสวงหาพระองค์ว่าพระองค์ทรงเป็นผู้ใด มนุษย์เพียงแต่แสวงหาพระเจ้าในยามคับขันในฐานะผู้ที่อาจช่วยเขาให้รอดพ้นจากการเสียชีวิตหรือเป็นผู้ที่สามารถเพิ่มพูนความสุขทางโลกให้กับเขาได้ หากปราศจากการกลับใจเชื่อแล้ว ก็จะไม่มีผู้ใดมาถึงความสว่างของพระเจ้าได้เลย

บางคนมาถึงความสว่างก็จริง แต่ขอให้ดู ยอห์น 3:20-21 ที่ได้กล่าวถึงพวกเขา “เพราะทุกคนที่ประพฤติชั่วก็เกลียดความสว่าง และไม่มาหาความสว่าง เนื่องจากกลัวว่าการกระทำของตนจะปรากฏ แต่คนที่ประพฤติตามความจริงก็มาถึงความสว่าง เพื่อให้เห็นว่าการกระทำของเขานั้นทำโดยพึ่งพระเจ้า” แน่นอนว่ามีผู้ที่มาถึงความสว่าง กล่าวคือ การกระทำของคนเหล่านั้นที่มาถึงความสว่างเป็นพระราชกิจของพระเจ้า การกระทำของพวกเขา “ในพระเจ้า หรือโดยพึ่งพระเจ้า” หมายถึง การงานของพระเจ้าที่ทำอยู่ในพวกเขา หากปราศจากการงานแห่งพระคุณของพระเจ้าแล้ว มนุษย์ทุกคนจะยังคงเกลียดความสว่างและไม่มาหาพระเจ้านี้ เนื่องจากกลัวว่าการกระทำอันชั่วร้ายของตนจะปรากฏ—นี่แหละคือการกบฏต่อต้านพระเจ้าอย่างสิ้นเชิง “ไม่มีคนที่แสวงหาพระเจ้า ในแววตาของพวกเขาไม่มีความเกรงกลัวพระเจ้า!”

2. ในการกบฏอย่างสิ้นเชิงส่งผลให้ทุกสิ่งที่มนุษย์ทำล้วนเป็นบาป

ในพระธรรมโรม 14:23 เปาโลกล่าวว่า “การกระทำใด ๆ ที่ไม่ได้เกิดจากความเชื่อก็เป็นบาปทั้งสิ้น” เพราะฉะนั้น หากมนุษย์ทุกคนอยู่ในการกบฏต่อต้านพระเจ้าอย่างสิ้นเชิง ดังนั้น ทุกสิ่งที่พวกเขากระทำก็ล้วนเป็นผลมาจากการกบฏและไม่สามารถเป็นการถวายเกียรติแด่พระเจ้า ซึ่งทุกสิ่งที่พวกเขาทำล้วนเป็นส่วนหนึ่งของบาปแห่งการกบฏของพวกเขาเท่านั้น แน่นอนว่าการกระทำหลายอย่างที่เกิดจากความไม่เชื่อภายในนั้นสอดคล้องกับพระประสงค์ของพระเจ้าที่ทรงได้เปิดเผยไว้ (ตัวอย่างเช่น การเชื่อฟังพ่อแม่ หรือการพูดความจริง เป็นต้น) แต่การกระทำเหล่านั้นไม่ได้เป็นไปตามพระประสงค์อันสมบูรณ์ของพระเจ้าเพราะสิ่งเหล่านั้นเป็นเพียงแค่ความสอดคล้องภายนอกเท่านั้น จงทำทุกสิ่งด้วยความรัก ดังที่อัครทูตได้กล่าวไว้ (1 คร. 16:14) แต่ความรักเป็นผลของความเชื่อ (กท. 5:6, 1 ทธ. 1:5) เพราะเหตุนี้ การทำดีมากมายที่เห็นได้จากภายนอกนั้นจึงมาจากใจที่ปราศจากความเชื่อที่ยกย่องพระคริสต์ และด้วยเหตุนี้จึงไม่มีความรัก และด้วยเหตุนี้จึงไม่เป็นไปตามพระบัญชาของพระเจ้า และด้วยเหตุนี้การกระทำเหล่านั้นจึงเป็นบาป

หากพระราชาองค์หนึ่งได้สอนวิธีการต่อสู้ให้กับข้าราชบริพารของพระองค์ไว้อย่างดี และต่อมาข้าราชบริพารเหล่านั้นได้ก่อการกบฏต่อพระราชาของพวกเขา และใช้ยุทธวิธีชั้นเยี่ยมที่พระราชาได้สอนพวกเขาต่อต้านพระองค์ ฉะนั้น ถึงแม้ยุทธวิธีเหล่านั้นจะยอดเยี่ยมและ “ดี” แค่ไหน พวกมันก็จะกลับกลายเป็นสิ่งชั่วร้ายไปเลยทันที 

ดังนั้น มนุษย์จึงทำหลายสิ่งหลายอย่างได้ซึ่งเขาทำได้เพียงเพราะเขาถูกสร้างขึ้นตามพระฉายของพระเจ้าและในการรับใช้พระเจ้าก็จะได้รับการชื่นชม แต่ในการกบฏของมนุษย์โดยข้ออ้างเพื่อการรับใช้ตัวเองนั้น สิ่งเหล่านี้จึงเป็นบาป เราอาจยกย่องพวกเขาว่าสะท้อนความดีเลิศของพระเจ้า แต่เราจะร่ำไห้ที่พวกเขาค้าประเวณีกับวัตถุประสงค์อื่นที่เพิกเฉยต่อพระเจ้า

ในพระธรรมโรม 7:18 เปาโลกล่าวว่า “ด้วยว่าในตัวข้าพเจ้า คือในเนื้อหนังของข้าพเจ้าไม่มีความดีใดอยู่เลย” นี่คือคำสารภาพความจริงที่หนักแน่นและตอกย้ำว่า ในการกบฏของเรานั้นไม่มีสิ่งใดที่เรารู้สึกหรือนึกคิดเป็นสิ่งที่ดีเลย ซึ่งมันเป็นส่วนหนึ่งของการกบฏของเรา ข้อเท็จจริงที่ว่าเปาโลได้กล่าวถึงความเสื่อมทรามของเขาด้วยคำว่า “คือในเนื้อหนังของข้าพเจ้า” แสดงให้เห็นว่า เปาโลเต็มใจที่จะยืนยันความดีของสิ่งใด ๆ ก็ตามที่พระวิญญาณของพระเจ้าได้ทำในตัวเขา (โรม 15:18) “เนื้อหนัง” เป็นการกล่าวถึงสภาพธรรมชาติของมนุษย์ที่แยกขาดจากการงานของวิญญาณของพระเจ้า ดังนั้น สิ่งที่เปาโลกำลังหมายถึงอยู่ใน โรม 7:18 คือ นอกเหนือจากการงานของพระวิญญาณของพระเจ้านี้ ทุกสิ่งที่เราคิด รู้สึก และกระทำออกมานั้นล้วนเป็นสิ่งที่ไม่ดีทั้งสิ้น

คุณงามความดีที่พระเจ้าทรงเห็นว่าดี

เราต่างทราบกันดีว่าคำว่า “ดี” นั้นมีความหมายที่กว้างมาก เราจำเป็นต้องใช้ในความหมายที่สอดคล้องกับบริบทเมื่อเราพูดถึงการกระทำของมนุษย์ที่ล้มลงในความบาปที่ได้กระทำต่อพระเจ้า ซึ่งสำหรับพระเจ้าแล้วการกระทำเหล่านั้นล้วนไม่ดีทั้งสิ้น

ตัวอย่างเช่น เราอาจจำเป็นต้องกล่าวว่าการที่ผู้ไม่เชื่อส่วนมากไม่ฆ่าผู้อื่นนั้นเป็นสิ่งที่ดี และเป็นการดีที่ผู้ไม่เชื่อมากมายแสดงความเมตตากรุณา เมื่อเราเรียกการกระทำดังกล่าวว่าเป็นสิ่งที่ดี เราหมายความว่า การกระทำเหล่านั้นสอดคล้องกับรูปแบบชีวิตภายนอกที่พระเจ้าทรงบัญชาไว้ในพระคัมภีร์ไม่มากก็น้อย

อย่างไรก็ตาม แม้การกระทำภายนอกของมนุษย์เช่นนั้นจะเป็นไปตามการเปิดเผยถึงพระประสงค์ของพระเจ้า การกระทำนั้นก็ไม่ได้เป็นความชอบธรรมสำหรับพระองค์เลย เพราะมนุษย์ไม่ได้ทำออกมาโดยการพึ่งพาพระเจ้าหรือกระทำเพื่อพระเกียรติสิริของพระเจ้า มนุษย์ไม่ได้ไว้วางใจพระเจ้าในทุกสิ่ง แม้พระองค์จะเป็นผู้ประทานทุกสิ่งแก่มนุษย์ก็ตาม และพระเกียรติของพระเจ้าไม่ได้รับการยกย่องสรรเสริญแม้ว่านั่นเป็นน้ำพระทัยของพระองค์ในทุกสิ่ง (1 คร. 10:31) เหตุฉะนั้น แม้แต่การกระทำ “ดี” เหล่านี้ก็ยังเป็นส่วนหนึ่งของการกบฏของเราและจะไม่ถูกนับว่าเป็น “ความดี” เลย เมื่อจุดสิ้นสุดของยุคนี้มาถึงในความสัมพันธ์กับพระเจ้า

3. มนุษย์ไร้ความสามารถที่จะยอมจำนนเชื่อฟังต่อพระเจ้าและทำความดีอย่างสิ้นเชิง

เมื่อพิจารณาจากคำว่า “เนื้อหนัง” ก่อนหน้านี้ (หมายถึง มนุษย์ที่ถูกแยกออกจากพระคุณของพระเจ้า) เราพบว่าเปาโลเรียกเนื้อหนังนี้ว่าเป็นการตกเป็นทาสของการกบฏอย่างสิ้นเชิง โรม 8:7-8 กล่าวว่า “เพราะว่าการเอาใจใส่เนื้อหนังนั้นคือการเป็นศัตรูต่อพระเจ้า ไม่ปฏิบัติตามธรรมบัญญัติของพระเจ้า และที่จริงไม่สามารถปฏิบัติตามได้ และคนที่อยู่ในเนื้อหนัง จะเป็นที่ชอบพระทัยพระเจ้าก็ไม่ได้”

“การเอาใจใส่เนื้อหนัง” (ตามตัวอักษร หมายถึง “จิตใจของเนื้อหนัง”) คือ จิตใจของมนุษย์ที่ถูกแยกออกจากการทรงสถิตอยู่ของพระวิญญาณของพระเจ้า (“ถ้าพระวิญญาณของพระเจ้าสถิตอยู่ในพวกท่านแล้ว ท่านก็ไม่อยู่ในเนื้อหนัง แต่อยู่ในพระวิญญาณ” โรม 8:9) ดังนั้น ตามธรรมชาติของมนุษย์แล้ว มนุษย์มีจิตใจที่ไม่ได้ยอมจำนนเชื่อฟังพระเจ้า และไม่สามารถยอมจำนนเชื่อฟังต่อพระองค์ได้ มนุษย์ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงสภาพของตัวเองได้

เอเฟซัส 2:1 บอกว่า ครั้งหนึ่งเราผู้ซึ่งเป็นคริสเตียนเคย “ตายโดยการละเมิดและการบาป” ความตายในที่นี้ก็คือ การที่เราไม่สามารถมีชีวิตฝ่ายวิญญาณใด ๆ กับพระเจ้าได้เลย เรามีชีวิตอยู่ทางกายภาพก็จริง แต่หัวใจของเรานั้นเป็นเหมือนหินก้อนหนึ่งต่อพระเจ้า (อฟ. 4:18; อสค. 36:26) ใจของเรามืดบอดและไม่สามารถมองเห็นพระสิริของพระเจ้าในพระคริสต์ได้ (2 คร. 4:4-6) เราปราศจากความสามารถอย่างสิ้นเชิงที่จะเปลี่ยนแปลงสภาพของตัวเอง

4. การกบฏของเราสมควรที่สุดที่จะได้รับการลงโทษชั่วนิรันดร์

เอเฟซัส 2:3 กล่าวต่อไปว่าในความตายของเรา เราเป็น “คนที่สมควรได้รับการลงโทษ” 2 หมายความว่าเราอยู่ภายใต้พระพิโรธของพระเจ้าเพราะความเสื่อมทรามของจิตใจของเราที่ทำให้เราตายต่อพระเจ้า ความมีอยู่จริงของนรก คือ การกล่าวโทษที่ชัดเจนของพระเจ้าต่อความผิดของเราอย่างไม่มีที่สิ้นสุด หากความเสื่อมทรามหรือความชั่วของเราไม่สมควรได้รับการลงโทษตลอดไปเป็นนิตย์ พระเจ้าก็คงไม่ยุติธรรมที่ทรงขู่กรรโชกเราด้วยการลงโทษที่น่ากลัวประดุจทนทุกข์ทรมานตลอดนิรันดร์แบบนี้ แต่พระคัมภีร์สอนว่าพระเจ้าทรงยุติธรรมในการกล่าวโทษประณามผู้ไม่เชื่อในนรกตลอดนิรันดร์ (2 ธส. 1:6-9; มธ. 5:29-30; 10:28; 13:49-50; 18:8-9; 25:46; วว. 14:9-11; 20:10) เพราะฉะนั้น ตามคำขยายความของนรกที่เป็นการถูกพิพากษาประณามอย่างสิ้นเชิงนี้ เราต้องคิดว่าตัวเองถูกประณามอย่างสิ้นเชิงโดยปราศจากพระคุณแห่งการช่วยให้รอดของพระเจ้า

ความจริงอันน่าสยดสยองของความเสื่อมทรามอย่างสิ้นเชิง

โดยสรุปแล้ว ความเสื่อมทรามอย่างสิ้นเชิงหมายความว่ามนุษย์กบฏต่อพระเจ้าอย่างสิ้นเชิง ทุกสิ่งที่เราทำภายใต้การกบฏนี้คือความบาป มนุษย์ปราศจากความสามารถอย่างสิ้นเชิงในการยอมจำนนเชื่อฟังพระเจ้าและไม่สามารถที่จะเปลี่ยนแปลงสภาพของตัวเองได้ ด้วยเหตุนี้เราทุกคนจึงสมควรที่สุดแล้วที่จะได้รับการลงโทษตลอดไปชั่วนิรันดร์

เป็นการยากที่ดูเหมือนจะกล่าวเกินจริงถึงความสำคัญของการยอมรับสภาพที่แท้จริงของเราว่าชั่วร้ายเช่นนั้น หากเราคิดว่าโดยพื้นฐานแล้วเราก็เป็นคนดี หรืออย่างน้อยก็ไม่ได้ชั่วร้ายอย่างสิ้นเชิงต่อพระเจ้าขนาดนั้น ความเข้าใจของเราเกี่ยวกับกิจแห่งการทรงไถ่ของพระเจ้าก็บกพร่องและไม่สมบูรณ์ แต่หากเราถ่อมใจลงภายใต้ความจริงอันเลวร้ายว่าสภาพของเรานั้นเสื่อมทรามอย่างสิ้นเชิง เราก็จะมองเห็นและชื่นชมพระสิริและความอัศจรรย์ของพระราชกิจของพระเจ้าที่กล่าวถึงในอีกสี่ประเด็นถัดไป

จุดประสงค์ของหนังสือเล่มนี้ คือ เพื่อให้เรามีประสบการณ์กับพระคุณของพระเจ้ามากยิ่งขึ้นไม่ใช่เพื่อทำให้เกิดความรู้สึกหดหู่ หรือหมดกำลังใจ หรือไม่อยากทำสิ่งใดอีกต่อไป การรู้ความร้ายแรงของโรคที่เราเป็นอยู่นั้น จะทำให้เราอัศจรรย์ใจในความยิ่งใหญ่ของแพทย์ผู้รักษาเรามากยิ่งขึ้น การรู้ขนาดความลึกของรากแห่งการกบฏของเรา จะทำให้เราฉงนสนเท่ห์กับพระคุณแห่งความอดกลั้นและความอดทนของพระเจ้าที่มีต่อเรา การรู้และตระหนักถึงสภาพความเสื่อมทรามอย่างสิ้นเชิงของเรานั้นจะส่งผลอย่างน่าอัศจรรย์และลึกซึ้งอย่างยิ่งต่อวิธีการที่เรานมัสการพระเจ้าและวิธีที่เราปฏิบัติต่อผู้อื่น โดยเฉพาะอย่างยิ่งต่อศัตรูของเรา